Scheiden of blijven is een lastige vraag. Vooral als jullie:
- samen kinderen hebben
- al heel lang bij elkaar zijn
- financieel op elkaar zijn aangewezen
- of bijvoorbeeld veel gezamenlijke vrienden hebben
Een pasklaar antwoord op deze vraag bestaat eigenlijk niet. Deze blog biedt wel een groot aantal verschillende zienswijzen. Elke zienswijze zal weer een nieuw licht laten schijnen op je persoonlijke vraag: “scheiden of blijven?”
Houd je nog wel echt van je partner?

Als je op internet leest over scheiden of blijven, dan zie je bijna altijd als eerste vraag: “Houd je nog van de ander?” Echter, niets is zo veranderlijk en tijdelijk als een gevoel. En ‘houden van’ is toch echt een gevoel. Net als blijdschap, boosheid of angst. Het komt, het blijft een tijdje hangen, het gaat weer weg, om vervolgens na een poos weer terug te keren.
Niets is zo veranderlijk als gevoel
Ik heb regelmatig mensen horen zeggen: “Ik voel niets meer voor hem en wil met de relatie stoppen.” Als ik haar dan een tijd later weer tegenkwam, was de liefde toch weer opgebloeid. Meestal door een mooi moment van verbinding, een avondje uit, een etentje of een weekendje weg. En je raadt het al, een paar weken later kon het weer helemaal zijn omgeslagen. ‘Houden van’ is echt een momentopname. Een belangrijke vraag als ‘scheiden of blijven’ kan daarvan dus niet afhankelijk worden gemaakt. Veel belangrijker is het om helderheid te krijgen over de volgende vraag.
Scheiden of blijven – Waar ligt het probleem?
De belangrijkste vraag is wellicht: “Waar ligt eigenlijk het probleem?” Ligt het probleem echt aan de relatie? Ligt het probleem gewoon bij de ander, of toch ook een beetje bij jezelf? Staat jullie relatie (tijdelijk) onder druk door bepaalde omstandigheden? Of is het een combinatie van?
De vier mogelijkheden op een rij

Heel kort door de bocht kan je het volgende stellen:
- Ligt het vooral aan jezelf, dan is er werk aan de winkel en lost scheiden weinig op.
- Zijn het de omstandigheden, dan is het beter om een belangrijke relatiebeslissing uit te stellen tot betere tijden.
- Ligt het aan je partner, dan is het goed om te beseffen dat deze waarschijnlijk niet groots gaat veranderen. Kun je daarmee leven of niet?
- Is de relatie het probleem, dan ligt het wat genuanceerder. Hier besteden we verderop uitgebreid aandacht aan.
Achtereenvolgens ga ik nu in op de vier genoemde mogelijkheden. Op deze manier kan je voor jezelf de analyse maken waar het probleem precies ligt.
De omstandigheden
Het is zinvol om een onderscheid te maken tussen externe omstandigheden enerzijds en levensfases anderzijds. Allereerst de omstandigheden.
Externe omstandigheden die van invloed kunnen zijn

Er kunnen externe omstandigheden zijn die de relatie onder druk zetten, zoals:
- financiële problemen/ werkloosheid
- verhuizing/ verbouwing
- zware ziekte of overlijden van naasten
- één of meerdere miskramen
- ontrouw (hierover later meer)
- problemen in de familiesfeer, bijvoorbeeld met kinderen, ouders, broers of zussen
- psychische problemen/ depressie/ burn-out
Scheiden of blijven – welke levensfasen zijn lastig?
Ook zijn er een aantal levensfasen waarin veel mensen relatieproblemen ervaren:
- Als er net kinderen zijn geboren (of het niet lukt om zwanger te raken).
- In de puberteit van de kinderen.
- Het moment dat de kinderen uit huis gaan.
- Wanneer mensen met pensioen gaan.
De invloed van stress
Zit je momenteel in een dergelijke levensfase of herken je één van de genoemde omstandigheden? Zoiets zorgt vaak voor een hoop stress. Stress voor jezelf en stress voor de ander. Hierdoor komt ook relatie onder druk te staan. Het is immers bekend dat stress ervoor zorgt dat we vaker in angst schieten, negatiever zijn over de toekomst, meer uit verbinding gaan en minder creatief worden.
Hoe kan ik stress verminderen?

Lees hier hoe je beter omgaat met stress door technieken uit de positieve psychologie. In dit artikel vind je bovendien zes wetenschappelijke tips voor een gelukkiger leven.
Wat te doen als het aan de omstandigheden ligt?
Als je tot de conclusie komt dat jullie probleem vooral aan bepaalde omstandigheden ligt, dan is het belangrijk om daar eerst naar te kijken. Kun je zelf wat aan de omstandigheid doen? Zijn de omstandigheden gekoppeld aan je partner of meer aan jezelf? Gaat het uiteindelijk voorbij en hoe lang duurt dat dan? Dat zijn de vragen waar het hier om gaat. Het heeft immers geen zin om de relatie te beëindigen, als de omstandigheden zich voortzetten.
Omstandigheden leggen soms iets anders bloot
Wel kan het zo zijn dat de omstandigheden bepaalde dingen ‘blootleggen’, bij jezelf, je partner of in jullie relatie. Daar gaan we nu verder op door.
Jijzelf

Ben je zelf gelukkig of maak je je partner verantwoordelijk voor jouw levensgeluk? Als je momenteel niet gelukkig bent, dan is het verstandig om je eerst hierin te verdiepen. In mijn blog ‘Geluk-Hoe bereik je dat?’ wordt dit onderwerp uiteengerafeld tot de zes belangrijkste factoren.
Zere plekken
Naast geluk, spelen ook de eigen ‘zere plekken’ een grote rol bij de analyse. Iedereen heeft ze, maar niet iedereen is zich daar even goed van bewust. Zere plekken zijn bepaalde onderwerpen die ‘gevoelig’ liggen. Ze zorgen ervoor dat jij en je partner in een destructief patroon terechtkomen. Zere plekken ontstaan door eerdere ervaringen. Vaak niet eens met je eigen partner. Wellicht met vorige partners. Maar veel vaker zijn het eerdere ervaringen tussen jou en je eigen ouders toen je nog kind was.
Acht veelvoorkomende zere plekken
Als er iets gebeurt wat raakt aan een eerdere nare ervaring, voel je je direct weer zoals toen. Denk bijvoorbeeld aan de volgende typische gevoelens:
- Er alleen voor staan
- Afgewezen worden
- In de steek gelaten/ verlaten worden
- Niet belangrijk zijn voor een ander
- Tekortschieten/nooit goed genoeg kunnen zijn
- Niet aantrekkelijk zijn
- Beperkt worden in je eigen vrijheid
- Angst hebben dat je partner vreemd gaat
Als een zere plek geraakt wordt, dan reageer je heftiger dan objectief gezien ‘passend’ is bij de situatie. Dit is een belangrijke indicator.
Zere plekken kunnen door hele kleine dingen geraakt worden, bijvoorbeeld door een afwezige blik van je partner, een chagrijnige opmerking of iets teveel aandacht voor een ander. Als zo’n zere plek geraakt wordt, reageer je heftiger dan objectief gezien ‘passend’ is bij de situatie. Dit is een belangrijke indicatie dat er voor jezelf persoonlijk werk aan de winkel is.
Op zoek bij jezelf
De vraag is dus relevant, wat je eigen zere plekken zijn. En geloof me, iedereen heeft ze. Kijk eens kritisch naar het afgelopen jaar. In welke situaties reageer jijzelf heftig? Heftiger dan objectief gezien nodig is? Welke nare gevoelens heb jij regelmatig? Ligt dat echt aan de ander of is het iets wat jijzelf al veel langer met je meedraagt? Langer wellicht al, dan dat je met je partner samen bent?
Aan de slag met zere plekken
Door eerlijk antwoord te geven op bovenstaande vragen, kun je tot de conclusie komen dat de oorzaak van een deel van jullie problemen bij jezelf ligt. Ga hier dan eerst mee aan de slag:
- Onderzoek en bespreek eerst jullie zere plekken, zodat hier helderheid in komt.
- Wanneer een zere plek wordt geraakt, reageer dan niet direct. Neem even tijd om tot jezelf te komen.
- Ook als je pas later realiseert dat een zere plek is geraakt en jullie al in een oud patroon zitten, probeer het dan alsnog te benoemen en er samen uit te stappen.
- Onder boosheid zitten vaak kwetsbare emoties als angst en verdriet, kijk eens of je daar bij kan komen. Dat is eng maar geeft vaak veel meer verbinding.
- Het allerbelangrijkste is om samen te experimenteren met nieuwe manieren om met de zere plek om te gaan.
Je partner

Twee dingen zijn op voorhand belangrijk om te beseffen:
- De perfecte partner bestaat niet.
- Je partner willen veranderen zal op termijn niet werken.
Accepteer je partner
Het heeft geen zin om te wachten tot je partner verandert, want dat zal nooit gebeuren. In goede relaties worden permanente problemen dan ook niet opgelost, maar beide partners vinden samen een manier om ermee om te gaan. Mensen die hun partner proberen te veranderen maken zichzelf en de ander daarmee gek.
Wissel eens van positie
Bedenk ook eens hoe het andersom zou voelen. Stel je voor dat je partner jou zou willen veranderen en steeds aangeeft dat je iets niet goed doet. Pas dan ga je beseffen hoe belangrijk het is om helemaal jezelf te kunnen zijn. Hoe belangrijk het is om je in de relatie volledig geliefd en geaccepteerd te voelen.
Vijf dingen die je beter NIET kunt accepteren
Eén keer is toeval, twee keer is verdacht, drie keer is een patroon.
Er zijn echter ook aspecten van je partner, die moeilijk te accepteren zijn. Mira Kirschenbaum, de auteur van het boek ‘Scheiden of blijven?’ geeft hiervan een heldere opsomming. Maakt je partner zich schuldig aan één of meerdere van de volgende zaken, dan is haar advies om te scheiden:
- Er is (meermaals) sprake geweest van fysiek (slaan) of emotioneel (schelden) geweld.
- Je wordt regelmatig vernederd, gemanipuleerd of geïntimideerd door je partner.
- Je partner liegt veelvuldig of houdt bewust relevante informatie achter.
- De ander heeft een verslaving, denk daarbij aan drank, drugs, gokken, gamen, werken, seks, etc.
- Je partner is vaker vreemdgegaan, zonder dat jullie daar samen goede afspraken over hadden.
Het is de ervaring van Mira Kirschenbaum, dat je partners met dit soort gedrag beter kunt vermijden.
Scheiden of blijven – de relatie
De relatie tussen jou en je partner is een onderwerp op zich:
- Welke behoeftes hebben jullie beide in de relatie?
- Welke patronen en dynamieken vertonen zich in de relatie?
- Hoe ervaren jullie liefde en verbinding in de relatie?
- Hoe gaan jullie om met verschillen in waarden en normen?
- Maken jullie nog gezamenlijke plannen, wat is jullie toekomstvisie.
Deze en meer vragen worden hieronder toegelicht. Kijk welke aspecten jij herkent in jullie relatie.
Behoeftes in de relatie

Vaak wordt ‘relatie-onvrede’ in krachtige, maar vage taal aangekondigd: “Ik mis het wij-gevoel” of “De koek is op.” Blijkbaar zijn er onvervulde behoeftes in de relatie, maar worden die niet altijd concreet geuit. Laat je niet afschrikken door krachtig taalgebruik en vraag oprecht naar wat dat in de praktijk betekent. Waaruit bestaat dat ‘wij-gevoel’ dan concreet? Hoe ziet dat eruit? Wat maakt precies dat je het eerst wel had? Hoe zou het nog terug kunnen komen?
Hoe uit je behoeftes positief?
Het is belangrijk om met elkaar helderheid te hebben over de wederzijdse behoeftes. Niet als vaag verwijt: “Ik wil gewoon serieus genomen worden”. Maar als concreet en positief geformuleerde wens: “Ik wil dat je me betrekt bij aankopen en belt als je te laat bent.” Pas als je concreet weet wat je partner verwacht, kun je bepalen of je hieraan tegemoet wilt komen. De essentie in elke liefdesrelatie is:
- Kunnen jullie de wederzijdse verwachtingen concreet en positief formuleren?
- Willen jullie elkaar in deze behoeftes tegemoetkomen?
Het gebeurt echter maar al te vaak dat onvervulde behoeftes worden geuit in de vorm van boosheid. In mijn blog ‘Geweldloze communicatie – Hoe om te gaan met boosheid?’ wordt onder meer duidelijk dat achter elke emotie een behoefte schuilgaat.

Gratis e-Book: alles over scheiden
Wil je een compleet en helder overzicht? Hoe om te gaan met de twijfel? Wanneer en wat vertellen jullie de kinderen, familie en vrienden? Welke financiële consequenties zijn er en wat is er mogelijk qua woning? Wat spreken jullie af in het ouderschapsplan? Hoe blijf je samen goede ouders en werk je toe naar meer geluk? Het gratis eBook gaat in op alle aspecten rondom een scheiding.
Conflictpatronen
Conflictpatronen zijn vaak terugkerende patronen in de relatie. Deze patronen zijn circulair, in die zin dat er niet echt een begin of een einde is en ze zich steeds weer herhalen. Dit speelt ook in de fase van ‘scheiden of blijven’. Het boek ‘Houd me vast’ van Dr. Sue Johnson over “Emotionally Focused Therapy” (EFT) spreekt over drie veelvoorkomende patronen, ook wel ‘duivelse dialogen’ genoemd:- ‘Zoek de boef‘ – waarbij de voornaamste bezigheid is het over en weer aanvallen, beschuldigen en veroordelen.
- ‘De protestpolka‘ – het meest voorkomende en verstikkende patroon. De één reikt uit naar de ander, zij het dan op een negatieve manier, en de ander doet een stapje achteruit en trekt zich terug.
- ‘Verstijf en vlucht‘ – is een ‘dans’ waarbij beide partijen de dansvloer als het ware hebben verlaten. Wel hangt er een voelbare spanning in de lucht en is de pijn van de gezichten af te lezen.
Scheiden of blijven – vijf talen van liefde

- Words of Affirmation (lieve woordjes)
- Acts of Service (iets voor een ander doen)
- Receiving Gifts (cadeaus geven)
- Quality Time (samen zijn in volle aandacht)
- Physical Touch (aanraking en intimiteit)
Je kent jullie voorkeurstaal en wat dan?
De theorie is eigenlijk vrij simpel. Als je voorkeurstaal ligt bij aanraking en intimiteit, dan zal je dat niet alleen fijn vinden om te ontvangen, maar je zult dit ook het makkelijkst gebruiken om je liefde naar de ander te uiten. Als die ander echter meer van de lieve woordjes is, dan wordt deze liefde niet zo ervaren en vice versa. Met andere woorden, je praat langs elkaar heen en de liefde stroomt minder en minder. Volgens Gary Chapman is het dus belangrijk om de taal van je partner te leren kennen en te leren ‘spreken’. Meer hierover, plus een online zelftest, lees je in mijn blog ‘Vijf talen van liefde’.Waarden en normen in de relatie
Persoonlijke waarden leer je al heel vroeg via je gezin van herkomst. Waarden en normen zitten dus diepgeworteld. In een goede relatie hebben partners voldoende raakvlak qua waarden. Deze hoeven niet exact hetzelfde te zijn, als ze elkaar maar niet teveel bijten. Avontuur en orde kunnen elkaar bijvoorbeeld behoorlijk in de weg zitten. Jij gaat het liefst backpacken in Azië, terwijl je partner al paniek voelt als jij de handdoeken anders opvouwt. Dit plaatje toont een overzicht van mogelijke tegengestelde waarden in een relatie.
Stel allebei je kernwaarden eens vast
Het is belangrijk om heel goed van elkaar te weten wat je kernwaarden zijn en wat ze precies voor je betekenen. Iedereen kan zich tenslotte wel vinden in een term als ‘vrijheid’. Dan komen echter normen om de hoek kijken.Maak het concreet met normen
Normen vertellen hoe je de waarde ‘vrijheid’ in praktijk brengt. Bijvoorbeeld dat vrijheid voor je partner betekent dat zij niet wil hoeven appen hoe laat ze thuiskomt of dat ze altijd haar mening wil kunnen geven, ook tegen je moeder. Stel allebei je eigen kernwaarden vast. Dat zijn de belangrijkste waarden die je hebt, meestal een stuk of vijf. Bepaal ook de normen die daarbij horen. Leg deze naast elkaar en bekijk wat ze betekenen voor jullie samen.Balans tussen geven en nemen

Uitzondering op de regel: ouder – kind
Uitzondering hierop zijn de relaties tussen ouders en kinderen. Kinderen ontvangen wat ze krijgen van hun ouders en hoeven niet direct een balans te herstellen. Op hun beurt kunnen kinderen later, wanneer ze volwassen zijn, het vele wat ze gekregen hebben weer doorgeven aan hun kinderen, of op een andere wijze. Meer hierover is te lezen in mijn twee blog artikelen over ‘De systemische werking bij scheiding en samengestelde gezinnen’Hoe is de balans in jouw relatie?
Kijk eens kritisch naar je relatie en in het bijzonder naar het wederzijdse gevoel van balans tussen geven en nemen. Is het geven en nemen in balans en zo nee, wat zou de balans kunnen herstellen?Gedeelde toekomstvisie
Tot slot de gedeelde toekomstvisie. Het is voor elke relatie belangrijk om samen te blijven creëren. Creatie in de vorm van plannen maken voor de toekomst. Creatie leidt tot blijven en bij gebrek aan creatie is een scheiding vaak onvermijdelijk. Zit je even moeilijk in de relatie dan zijn grote toekomstplannen uiteraard niet handig. Dus vooral niet op zo’n moment besluiten om kinderen te ‘nemen’ of de banen op te zeggen en naar het buitenland te verhuizen. Wat wel tot creatie en relatiebehoud leidt is:- wekelijks samen gaan sporten
- samen een hobby of cursus oppakken
- een vakantie of weekend weg plannen
- een maandelijks avondje uit plannen
- regelmatig samen een wandeling in de wijk maken
Scheiden of blijven: overwegingen tot slot
Hieronder volgen nog een aantal overwegingen en thema’s, die een rol spelen bij de keuze om te scheiden of te blijven. Elk thema wordt kort aangestipt.Ontrouw en dan?
Ontrouw kan verschillende oorzaken hebben. De belangrijkste redenen zijn:- Het gemis van aandacht, waardering of emotionele diepgang.
- Een groot verschil in ‘seks drive’ of seksuele voorkeuren.
- Je vindt je partner niet meer aantrekkelijk.
- Verliefd geworden op een ander.
- De behoefte aan meer vrijheid in intimiteit met anderen.
Bij elkaar blijven voor de kinderen?

Niet ten koste van alles
Echter, als jullie van alles hebben geprobeerd en jullie komen steeds op hetzelfde punt ‘scheiden of blijven’, dan zijn de kinderen uiteindelijk beter af met een goede scheiding. Kinderen zijn jong, flexibel en wennen snel aan de nieuwe situatie. Voor hen is het vooral belangrijk dat vader en moeder beide gelukkig zijn en respectvol met elkaar omgaan. Zie ook de blog ‘Top-10 tips bij scheiden’.Scheiden of blijven – relatietherapie of niet?
Naar een relatietherapeut gaan is tegenwoordig vrij normaal. De therapeut kan helpen om gestructureerd te communiceren. Om er voor te zorgen dat jullie over je problemen kunnen praten zonder elkaar in de haren te vliegen. Je kunt een relatietherapeut inschakelen, maar ook een mediator of een psycholoog. Dit ligt allemaal dicht bij elkaar.Vaak wordt hulp te laat ingeschakeld
Zelf werk ik als Mediator en als EFT Basis Relatietherapeut. Relatietherapie op basis van Emotionally Focused Therapy (EFT) gaat ook in op de gevoelslaag. Zo leer je samen met je partner over gevoel te praten. Lees in de Blog “Je relatie verbeteren in tien stappen – Ga direct aan de slag” meer over deze EFT methode. Zeker interessant als je twijfelt tussen scheiden of blijven.Scheiden bij financiële afhankelijkheid
Vaak verdiend de één meer dan de ander en soms is er echt sprake van financiële afhankelijkheid. De één werkt en de ander zorgt bijvoorbeeld voor de kinderen. In alle gevallen is het goed om te weten dat je in Nederland altijd terecht kunt bij de overheid voor financiële ondersteuning. In het ergste geval betreft dit een bijstandsuitkering, aangevuld met allerlei fiscale potjes waar je gebruik van mag maken omdat je kinderen hebt. Ja, misschien doe je een stap terug in levenskwaliteit. Maar dan is de vraag: ‘ben je liever rijk en ongelukkig samen, dan financieel een stapje terug en gelukkig in vrijheid?’Seks in een relatie
Seks is een belangrijk aspect in een relatie. Seksuele intimiteit brengt ons dichter bij elkaar en laat hormonen vrijkomen die de chemie tussen mensen versterken. Het blijkt dat mensen die intieme gesprekken kunnen voeren met hun partner over hun seksuele relatie, ook gelukkiger zijn in hun relaties. Wanneer twee partners elkaar niet meer willen aanraken, dan wordt het gevecht voor de relatie lastig.Waar ligt het aan?
Soms kunnen er omstandigheden zijn, dat seks tijdelijk of permanent onmogelijk wordt. Denk bijvoorbeeld aan ziekte. De behoefte is er dan nog wel, vaak bij beide. Dat is uiteraard een hele andere situatie. Hierin kan in de relatie een nieuw evenwicht worden gevonden evenals andere vormen van intimiteit.Kun je vergeven?
Vergeving is essentieel voor een gelukkige relatie. Wanneer we ervoor kiezen om iemand te vertrouwen, zijn we kwetsbaar en lopen we het risico gewond te raken. Een gebrek aan vergeving wekt negatieve emoties op en veroorzaakt weer nieuwe conflicten. Mensen die moeilijk vrede kunnen sluiten zijn veel minder goed in staat om problemen op te lossen en te relateren. Door iemand te vergeven, doen we afstand van onze haat en woede, en proberen we in plaats daarvan de open wond te herstellen.De relatie is verslavend

Zelftest – Tien vragen over ‘scheiden of blijven’
Oké, je hebt dit artikel goed doorgelezen. Daarbij heb je waarschijnlijk nieuwe zienswijzen opgedaan. Andere manieren om tegen de vraag aan te kijken van ‘scheiden of blijven’. Wellicht heb je sommige van deze dingen ook met je partner besproken. Nu is het moment om voor jezelf de volgende zelftest met tien vragen te beantwoorden. Denk er goed over na en zet alles eens op papier. Neem hier goed de tijd voor.Stel jezelf deze tien vragen

- Waarom ben je ooit de relatie met je partner aangegaan? Wat trok je toen zo aan in hem of haar? Deze vraag gaat over de eigenschappen van je partner. Een antwoord kan bijvoorbeeld zijn dat hij of zij zo initiatiefrijk is, goede humor heeft of heel sociaal is.
- Wat waardeerde je in het samenzijn met hem of haar? Deze vraag gaat dus over de relatie tussen jullie twee. Het kan bijvoorbeeld zijn dat jullie zo goed konden praten of samen hobby’s of interesses deelden.
- Wat heeft de relatie jou voor positiefs gebracht? Heb je er wellicht wat van geleerd?
- Wat is er sindsdien veranderd? Is je partner veranderd, is jullie relatie veranderd en/ of zijn jouw eigen behoeftes veranderd?
- Zijn er het afgelopen moeilijke externe omstandigheden geweest bij jullie? Welke omstandigheden waren dat? Zijn deze omstandigheden oplosbaar en wat kun je daar zelf aan doen?
- Hoe zit jij zelf het afgelopen jaar in je vel? Wat heb je voor jezelf gedaan, zodat het goed met je gaat?
- Wat ontbreekt er volgens jou in de relatie? Welke onvervulde behoeftes heb je concreet? Heb je deze behoeftes in positieve bewoordingen met je partner kunnen delen?
- Zou je de relatie nog willen voortzetten als deze behoeftes grotendeels zouden worden ingevuld? Welke behoeftes zijn hiervoor cruciaal en welke zijn minder belangrijk? Wat kan je hier zelf aan veranderen?
- Wat zijn de gevolgen als je besluit om te blijven? Denk hierbij tenminste aan de kinderen, familie, vrienden, financiën, carrière, vrije tijd en woonsituatie. Maak een lijstje van zowel de positieve als ook van de negatieve gevolgen.
- Beantwoord dezelfde vraag voor als je besluit om te scheiden. Maak ook hier een lijstje van de positieve en negatieve gevolgen.

Gratis e-Book: alles over scheiden
Wil je een compleet en helder overzicht? Hoe om te gaan met de twijfel? Wanneer en wat vertellen jullie de kinderen, familie en vrienden? Welke financiële consequenties zijn er en wat is er mogelijk qua woning? Wat spreken jullie af in het ouderschapsplan? Hoe blijf je samen goede ouders en werk je toe naar meer geluk? Het gratis eBook gaat in op alle aspecten rondom een scheiding.